Zuid-Soedan staat voor grote uitdagingen. Jaren van conflict, politieke fragiliteit en humanitaire crises hebben diepe wonden achtergelaten: in gemeenschappen, op instellingen en bij individuen. De vredesovereenkomst van 2018 heeft gefaald. Geweld is opnieuw opgelaaid. Miljoenen mensen zijn ontheemd. Vrouwen en meisjes worden extra geraakt door grootschalig seksueel en gendergerelateerd geweld, beperkte ruimte voor maatschappelijke betrokkenheid en beperkte toegang tot rechtspraak.
Toch zien we tijdens deze crisis ook nog iets anders: Zuid-Soedanese vrouwen, jongeren en maatschappelijke organisaties werken elke dag aan vrede. Ze bemiddelen bij conflicten, houden gemeenschappen bij elkaar en creëren veilige ruimtes voor genezing waar de staat dit niet kan of wil. Zij zijn de ruggengraat van elke blijvende vrede; de mensen die blijven als de financiering wegvalt; als de krantenkoppen zwijgen en wanneer de wereld wegkijkt.
Afgelopen dinsdag organiseerden we samen met WO=MEN, Plan International en HealthNet TPO een rondetafelgesprek om te reflecteren op de belangrijkste en meest effectieve geleerde lessen uit de vredesopbouwprogramma’s in Zuid-Soedan. Het evenement bracht mensen met eigen ervaringen uit de praktijk, beleidsmakers en partners samen om ervaringen uit te wisselen en de noodzaak van een coherente en ambitieuze aanpak te onderstrepen. Drie urgente boodschappen kwamen naar voren.
Geestelijke gezondheid is geen luxe: het is de basis
In heel Zuid-Soedan is trauma geen uitzondering; het is de realiteit voor een hele generatie. Wanneer mensen onverwerkte rouw, angst en geweld met zich meedragen, is hun vermogen om deel te nemen aan dialoog, maatschappelijk leven of vredesprocessen fundamenteel aangetast. Geestelijke gezondheid en psychosociale ondersteuning (MHPSS) zijn daarom geen aanvulling op vredesopbouw, maar een voorwaarde.
Ons werk heeft dit herhaaldelijk aangetoond: wanneer gemeenschappen toegang hebben tot veilige ruimtes, collectieve zorg en psychosociale ondersteuning, groeit de sociale cohesie. Vertrouwen wordt herbouwd. Mensen kunnen deelnemen.
Vredesopbouw moet mannen en jongens betrekken: niet om hen heen werken
Duurzame vrede kan niet alleen worden opgebouwd door met vrouwen te werken. Diepgewortelde gendernormen, militarisering en schadelijke opvattingen over mannelijkheid zijn oorzaken van het geweld dat gemeenschappen uit elkaar scheurt. Dit negeren maakt het probleem niet kleiner. Onze ervaring in Zuid-Soedan toont aan dat het betrekken van mannen en jongens als veranderingsagenten transformerend is. Wanneer mannen worden gesteund om schadelijke normen uit te dagen, hun eigen ervaringen van geweld en dwang te verwerken en alternatieve modellen van mannelijkheid te omarmen, worden gemeenschappen veiliger voor iedereen.
Vrouwen en jongeren moeten leiden: niet alleen deelnemen
Te vaak stopt een gender sensitieve aanpak bij inclusie: vrouwen toevoegen aan commissies, vrouwelijke deelnemers tellen, vinkjes zetten. Een écht gender transformerende aanpak vereist echter meer ambitie. Namelijk het afbreken van de structurele ongelijkheden die vrouwen in de eerste plaats uitsluiten van macht en het opbouwen van een collectieve leiderschapsinfrastructuur die hen in staat stelt wetgeving, hervorming van het rechtssysteem en vredesprocessen van bottom up vorm te geven.
Onze programma’s, samen met lokale partners en internationale bondgenoten, hebben laten zien hoe dit er in de praktijk uitziet: jonge vrouwen en mannen die niet wachten op toestemming om te leiden, maar voortdurende steun (psychosociaal, financieel en politiek) nodig hebben om dat effectief en veilig te doen.
De urgentie is nu
Zuid-Soedan kan niet wachten. De combinatie van opgelaaid gewapend conflict, massale ontheemding, zwakke instellingen, wijdverspreide straffeloosheid en decennia van onverwerkt trauma heeft het land op een kantelpunt gebracht. Zonder een doordachte en geïntegreerde reactie zullen de vooruitzichten op duurzame vrede blijven afnemen.
Deze geïntegreerde aanpak moet omvatten:
- Het betrekken van meerdere en diverse belanghebbenden, zoals de kerk, om de onderliggende oorzaken en verschillende conflictactoren aan te pakken
- Het behandelen van geestelijke gezondheid
- Gendergelijkheid
- Veerkracht in gemeenschappen
De kosten van inactiviteit zijn niet abstract. Ze worden gemeten in de levens van vrouwen die geen toegang hebben tot rechtspraak, in gemeenschappen die zijn verscheurd door geweld dat had kunnen worden voorkomen, in een hele generatie die opgroeit zonder de veiligheid of steun die ze nodig hebben om een andere toekomst voor te stellen.
De middelen zijn er. De kennis is aanwezig. Zuid-Soedanese vrouwen, jongeren, kerkleiders en de samenleving doen dit werk al, vaak zonder voldoende steun en onder onmogelijke omstandigheden. De vraag is nu of de internationale gemeenschap, donoren en beleidsmakers die vastberadenheid zullen evenaren met de blijvende politieke inzet en langetermijnvisie die deze crisis vereist.
