Vrede voor een Leefbare Aarde

Het is mooi om zó samen te zijn: verbonden in al onze diversiteit.

De wereld van vandaag ziet er vaak agressief en lelijk uit. Slechts vier procent van de mensen op aarde leeft in een werkelijk open democratische samenleving. Autoritair leiderschap – de maffia-orde, groeit. Deze leiders stellen winst boven duurzaamheid, eigenbelang boven het gemeenschappelijke belang en geweld boven vrede. Maar wij weten dat alleen een mensheid en een planeet in balans toekomst hebben. Dat betekent ook dat rechtvaardigheid en vrede pas echt bestaan als zij van en voor iedereen zijn – als een omarming, misschien zelfs een viering – van onze gezamenlijke menselijkheid in al haar diversiteit.

Dat is geen abstractie. Dat is waar PAX dagelijks aan werkt. Wij bouwen vrede met mensen. We ondersteunen vredesactivisten, vrouwen, jongeren, traditionele leiders om dialoog, verantwoording en verzoening te organiseren. En wij brengen hun zorgen en ervaringen naar de politiek – nationaal en internationaal – om de oorzaken van conflict aan te pakken. Politiek, militair en economisch. Zo bouwen wij bruggen waar het kan en staan ook op de barricades waar het moet. In Soedan en Zuid-Soedan, in Palestina, Irak en Syrië, maar ook hier in Nederland.

Tegelijk staan we onder druk. Grote bezuinigingen op vredeswerk in Nederland en internationaal bedreigen ons werk. Een schril contrast met de grote investeringen in defensie! Dankzij de steun van velen gaan wij door. Want dit werk is nu urgent. Vandaag vraag ik ook u om die steun.

Vredeswandelingen zijn zo oud als de mensheid

Bij de start van deze Kiva verwelkomden wij de vredesmars geleid door Rikko Voorberg. Vredeswandelingen zijn zo oud als de mensheid. Ze brengen mij terug naar Cambodja, waarover ik in mijn boek ‘Vrede, wat het is en waarom het kan’ schrijf.

Ik zit tegenover Maha Ghosananda, de bekende boeddhistische patriarch, een Cambodjaanse elder. Hij was zijn land ontvlucht tijdens de oorlog en keerde begin jaren negentig terug om de vrede te helpen herstellen. Daarvoor leidde hij dhammaietra’s – vredeswandelingen door oorlogsgebieden. Mensen kwamen samen in gebeden en gesprekken, terwijl de mars door oorlogsgebieden liep. Helaas raakte de beweging later verdeeld. Mij werd gevraagd te evalueren wat er gebeurd was. Ik sprak ook hem en vroeg hem: wat is uw inzicht?

Hij zei: ‘Vrede begint in ieder van ons. Als we van binnenuit niet vredig zijn, kunnen we geen vrede brengen voor anderen. Vijf gewoonten leiden tot lijden: hebzucht, ijdelheid, woede, angst en onwetendheid. Vervang deze drijfveren door: vrijgevigheid, mededogen, moed, liefdevolle vriendelijkheid en wijsheid. Als alle mensen dit doen, is er vrede.’

Een kleine golf dijt ook uit

Het klinkt zo simpel en eigenlijk is het dat ook. En tegelijk is het radicaal! Het betekent dat iedereen een bron van vrede is: in het eigen hart, je familie, gemeenschap, het land en de wereld. Als een steen in het water is het eerste effect dichtbij in de kleine cirkel van de eigen omgeving. En dat is al waardevol. Maar die cirkel verspreidt zich verder – als een kleine golf. We weten dat een geweldloze minderheidsbeweging maatschappelijke normen kan laten kantelen. In Nederland verschoof de opinie over de genocide in Gaza het afgelopen jaar het sterkste van alle Westerse landen, zo bleek uit onderzoek. Dit was mede dankzij de massale beweging rond de Rode Lijn demonstraties. Beweging werkt en we maken het samen.

We hebben allemaal macht – ook in hoe we kopen, waar we beleggen, op wie we stemmen. In hoe we kinderen opvoeden. In onze woorden, offline en online. En hoe we anderen tegemoet treden. Al die individuele keuzes maken verschil.

Open nieuwsgierigheid naar een ander

Onlangs deed PAX onderzoek naar lokaal vredeswerk in vier Nederlandse steden. Wat bleek? Niet het gebrek aan “sociale cohesie” was het probleem van lokaal geweld, maar de openheid voor andersdenkenden. Hechte groepen kunnen strakke normen hanteren en wie anders is uitsluiten. We plakken makkelijk etiketten – woke, fascist, wappie, terroristenvriendje, Nederlander/buitenlander – en verkleinen de ander zo tot een stigma. Wat vrede versterkt is de open nieuwsgierigheid naar die ander. In het besef dat ieder mens uniek is en juist dat ons samen rijk maakt. Compassie, liefde, nieuwsgierigheid – en ja, soms wat humor. Buiten de hokjes en de bubbels kleuren. De ander als uniek en interessant mens tegemoet treden, voorbij het oordeel. Dat kunnen we allemaal, elke dag.

Maar laten we eerlijk zijn. ‘Waar olifanten vechten, wordt het gras vertrapt’ luidt een Afrikaans spreekwoord. Terwijl wij hier samen zijn en praten over vrede, lijden mensen in Oekraïne, Soedan, Libanon en Palestina, en zovele andere plaatsen. Die mensen staan met al hun vredelievendheid machteloos tegenover politiek geweld. Die politieke realiteit laat zich niet weg mediteren. Die vereist dat wij ook ergens voor opstaan!

Daarom zeggen wij bij PAX dat vredesbouwers ook politiek activisten zijn.

Onbegrensde macht gedreven door hebzucht, ijdelheid of angst veroorzaakt massaal lijden en uitbuiting van mens en natuur. Die macht moet worden ingeperkt. Vandaag de dag wordt vaak gesproken over de keuze tussen militaire middelen of dialoog. PAX zegt dat je een bredere benadering nodig hebt, met de inzet van alle middelen. Om te verbinden en om tegenmacht te bieden. Daarvoor zijn vier elementen nodig die in balans staan:

1. Dialoog en diplomatie – om grieven te helen en vertrouwen te bouwen
2. Democratische rechtsstaat en het internationaal recht – om macht te begrenzen en de mens en aarde te beschermen
3. Ontwikkeling – om basisbehoeften te vervullen en een waardig bestaan mogelijk te maken
4. Verdediging – om mensen en een op rechten gebaseerde orde te beschermen tegen agressie

Alleen als dit inclusief is en vrede en bescherming biedt voor alle mensen en de aarde, dan kan het duurzaam zijn.

Maha Ghosananda noemde dit ‘het middenpad’: de perfecte balans tussen wijsheid en mededogen, tussen humanitaire noden en de politieke realiteit. Mededogen zonder concessies en vrede zonder wegkijken.

Wat betekent dat vandaag concreet voor ons?

• Reflecteer op jezelf – waar voel je hebzucht, ijdelheid, woede, angst en onwetendheid en hoe ziet de tegenkracht eruit als je kiest voor vrijgevigheid, mededogen, moed, liefde en wijsheid?
• Stel een nieuwsgierige vraag aan een onbekende die anders voelt. Zoek de verbinding tussen jullie en de unieke mens in die ander.
• Doe dit ook naar jezelf toe en glimlach naar jouw unieke eigenschap.
• Verschuif je middelen – koop, beleg, doneer op een manier die de aarde, de vrede en de tegenmacht versterkt. Steun organisaties zoals PAX, als je kan.
• Organiseer vrede om je heen. Een buurtgesprek, vrijwilligerswerk, ontmoetingen.
• Bescherm wat kwetsbaar is en neem het niet voor lief. Sta pal voor het recht – nationaal en internationaal – kom op voor de natuur, de kwetsbare. Gebruik jouw stem.

Vrede is niet de afwezigheid van conflict, maar de aanwezigheid van rechtvaardigheid, vrijheid en bescherming.

Ze begint in jou, groeit tussen ons, en krijgt kracht in onze instituties. Dat is geen naïef ideaal; het is een praktische routekaart.

Ik eindig waar ik begon: met de uitnodiging om vrede niet alleen te wensen, maar te doen. Zet vandaag één stap.

Als genoeg mensen dat doen, kantelt het. Dan wordt onze diversiteit geen breuklijn, maar een bron. Dan vieren we onze gezamenlijke menselijkheid waarin ieder uniek is en wij allen tegelijk zo zeer hetzelfde. Met dezelfde behoefte aan vrede.

Dank u wel!

Deze speech werd uitgesproken tijdens het Peace for a Livable Earth KIVA event in Den Haag.