Fascisme ontstaat nooit opeens. Het sluipt erin, stap voor stap: via taal, als een glijdende schaal, via haat en racisme die langzaam ‘normaal’ worden. We beschreven eerder hoe dat in zijn werk gaat en hoe de opkomst van fascisme er in Nederland uitziet. Daarna volgt de vraag: wat kun jíj doen? Waarschijnlijk meer dan je denkt. Je hoeft geen superheld te zijn om het verschil te maken, iedereen kan bijdragen. Laten we ons op 4 en 5 mei hierop focussen. Want, in de woorden van de Koning op 4 mei 2020 op de Dam: ‘niet normaal maken, wat niet normaal is’.
Het lijkt, helaas, het uitstekende moment om deze woorden na te leven. Dit zijn zes concrete stappen die jij kunt zetten
1. Spreek je uit en stel de norm
Zacht op de persoon, hard op het probleem: blijf in verbinding met de ander, maar wees helder en standvastig in het afwijzen van extreemrechtse ideologie, uitspraken en acties. Extreemrechtse retoriek wint niet alleen terrein omdat ze actief wordt gepromoot, maar ook omdat we het te weinig actief tegenspreken. Normstelling werkt twee kanten op: wie zwijgt, maakt acceptabel. Wie tegenspreekt, trekt een grens.
- Neem contact op met je politieke vertegenwoordigers.
Gemeenteraadsleden, provinciale politici, Kamerleden: zij worden vaker dan je denkt beïnvloed door berichten die burgers sturen. Politici horen momenteel vooral de luide stemmen, maar dat evenwicht kan verschoven worden. Een persoonlijke, concrete brief of email (geen standaard doorstuurbericht) maakt indruk, zeker als er meerdere binnenkomen over hetzelfde onderwerp. Dat werkt: toen wij vorig jaar mensen opriepen een klacht in te dienen tegen de nieuwe wet die ‘verheerlijking van terrorisme’ strafbaar stelt – een wet die de deur openzet voor politieke vervolging – deden zoveel mensen mee, dat het verschil maakte. Brede maatschappelijke verontwaardiging zet politici onder druk en legt een kritisch vergrootglas op de voorstellen. - Neem deel aan lokale participatieprocessen.
Je hoeft bij een omstreden besluit in jouw gemeente, zoals de komst van een azc of een bezuiniging, niet simpelweg vóór of tegen te zijn. Je kunt ook een andere vraag op tafel leggen: hoe zorgen we dat dit vraagstuk onze gemeenschap niet splijt? Die vraag is niet naïef: onderzoekers als Roger Mac Ginty laten zien dat vrede vooral tot stand komt in alledaagse interacties tussen mensen op lokaal niveau, niet alleen in grote akkoorden. - Reageer op berichtgeving vanuit media.
Verontwaardiging over een nieuwsartikel delen op sociale media kan effectief lijken, maar vaak bereik je vooral mensen die het met je eens zijn. Een directe reactie naar redacties van een krant of een nieuwsprogramma heeft veel meer effect. Redacties lezen die mails en journalisten worden er wel degelijk door beïnvloed. Artikelen kunnen aangepast worden, er kunnen excuses gemaakt worden en het kan leiden tot ander gedrag in de toekomst.
2. Kennis is macht
Om patronen te kunnen herkennen, moet je ze kennen. Kennis maakt je weerbaar. Niet alleen voor het verrijken van je eigen perspectieven, maar ook tegen de dreiging van desinformatie. Je hoeft geen historicus of politicoloog te worden, maar enige achtergrondkennis van fascisme en extreemrechts helpt enorm om manipulatie te doorzien en met meer zelfvertrouwen het gesprek aan te gaan. Goede startpunten voor de leeslijst kunnen zijn:
- Niet normaal maken, wat niet normaal is
In ons eerdere artikel nemen we je kort mee in de standaardpatronen van fascisme, extreemrechts en autoritarisme en plaatsen we dit in de huidige Nederlandse context. - On Tyranny van Timothy Snyder
Lessen uit de Europese geschiedenis over hoe tirannie ontstaat en hoe gewone mensen het kunnen tegenhouden. - De Democratie Monitor van Bas Bijlsma en Pieter van Boheemen
Een APK-check voor de Nederlandse democratie, gebaseerd op meetbare indicatoren die laten zien waar het knelt. - De Rechtsstaatradar van DeGoedeZaak
Een tool die bijhoudt hoe de rechtsstaat in Nederland verandert, want democratie wordt niet in één klap afgebroken, maar in kleine stappen. - The Anatomy of Fascism van Robert Paxton
De klassieke wetenschappelijke analyse van fascisme in de praktijk, niet als ideologie, maar als strategie en beweging. - Dit is Fascisme van Rosan Smits
Een toegankelijke Nederlandse gids die helpt herkennen wanneer politiek de grens overschrijdt naar fascistisch territorium. - From dictatorship to Democracy van Gene Sharp
Een praktisch handboek over hoe burgers geweldloos weerstand kunnen bieden aan autoritaire macht, wereldwijd gebruikt door echte bewegingen.
3. Stille krachten, ook vanuit huis
Niet iedereen heeft de tijd, energie of mogelijkheid om de straat op te staan gaan, in de pen te klimmen of vergaderingen bij te wonen. Dat hoeft ook niet. Er zijn andere manieren om bij te dragen die minstens zo waardevol zijn en die collectief een enorm verschil maken. Kleine stappen, grote impact. Zeker als veel mensen het doen. Een aantal mogelijkheden:
- Hang een poster op je raam die laat zien waar jij voor staat. Denk aan de Peace Now poster, of de ‘Samen tegen Fascisme’-poster.
- Teken relevante petities en deel ze met een korte uitleg, niet alleen een link. Dat maakt de drempel voor anderen lager en vergroot de impact. Een petitie die breed wordt gedragen en goed wordt uitgelegd, heeft politiek gewicht.
- Doneer aan organisaties en grassroots die nu het werk doen dat jij niet kunt doen: onafhankelijke journalistiek, juridische bijstand voor mensen wiens rechten worden geschonden, vredesorganisaties, actiegroepen, lokale initiatieven die gemeenschappen bij elkaar houden.
4. Organiseer en bouw samen
Online activisme kan veel waarde hebben: kennis wordt gedeeld en verspreid en mensen kunnen makkelijk met elkaar in verbinding komen, ook buiten hun directe fysieke omgeving. Toch is de online omgeving een beginpunt en een handig middel en geen eindpunt. Likes en shares helpen met het verspreiden van informatie en bewustwording, maar ze veranderen zelden beleid. Online aandacht kan namelijk vluchtig en versnipperd zijn: het verdwijnt in de volgende scroll, terwijl georganiseerde groepen zichtbaar blijven.
Het organiseren van vreedzaam verzet hoeft niet groot te beginnen. Start bij een bestaande organisatie of actiegroep in je stad of buurt en groei vanuit daar. Juist die kleine bijdragen maken bewegingen mogelijk.
Stap voor stap:
- Sluit je aan bij een bestaande organisatie of actiegroep in jouw buurt of stad.
- Wees aanwezig, bijvoorbeeld bij bijeenkomsten, debatten en (nationale) demonstraties.
- Help organiseren bij bijvoorbeeld een vluchtelingenopvang, op solidariteitsavonden, of bij lokale campagnes.
- Bouw coalities, juist met mensen en groepen die je normaal niet zou opzoeken.
5. Vermijd de valkuil van broederstrijd
Een valkuil in tijden van politieke dreiging is dat mensen met goede bedoelingen hun energie verspillen aan onderlinge strijd. De verleiding is groot om je te verliezen in meningsverschillen met mensen die het op sommige punten niet met je eens zijn, terwijl de echte uitdaging elders ligt. Een sterke democratische beweging vereist breedte. En die ontstaat niet door iedereen eerst door een ideologisch zeefje te halen.
Oftewel: je hoeft het niet op elk onderwerp eens te zijn om wél samen op te kunnen staan voor gedeelde waarden, bijvoorbeeld de bescherming van de rechtsstaat, persvrijheid of rechten van minderheden. Je hoeft niet per se op zoek naar een bondgenoot die het op álle punten met je eens is. Zoek het gedeelde belang en bouw van daaruit verder.
Ga moeilijke gesprekken niet uit de weg. Gesprekken met mensen die de opkomst van fascisme niet als een probleem zien, kun je meestal niet in hetzelfde gesprek tot een compleet ander inzicht brengen. Soms werkt het beter om te luisteren, te verbinden en samen te benoemen wat je wilt beschermen. Dat soort gesprekken, hoe alledaags en vaak vermoeiend ook, vormen de basis van elke beweging. Dat betekent niet dat je alles moet accepteren of verdragen. Bewaak je grenzen: verbinding maken is geen verplichting om jezelf te verloochenen.
6. Blijf meedoen: het hele jaar door
Verkiezingen worden gewonnen en verloren op opkomst. Maar het is ook het absolute minimum. Democratie is meer dan stemrecht. Het is ook: aanwezig zijn bij inspraakavonden en gemeenteraadsvergaderingen. Meedoen aan referenda en consultaties. Je aansluiten bij een organisatie of beweging. Je kennis vergroten om weerbaar te blijven. Het is besluiten om zelf een rol te spelen: als raadslid, als commissielid, als kandidaat.
Genoeg verschillende dingen die je zelf kunt doen dus. Ze hebben één ding met elkaar gemeen: ze vragen om volharding.
Het is geen sprint. Het is niet de bedoeling dat je een maand te hard werkt en daarna uitgeput afhaakt. Democratie vraagt om mensen met een lange adem. Een uur per week, een vergadering per maand, een gesprek op het juiste moment. Kies de vorm die bij je past zodat je het volhoudt. Duurzame kracht wint het altijd van tijdelijke intensiteit.
Vrede en democratie blijven niet vanzelf bestaan. Ze bestaan bij de gratie van mensen die er aan werken. Elke dag, iedere maand. Groot of klein. Zichtbaar of onzichtbaar.
Maak vandaag werk van vrede en democratie. En morgen weer.
