Overal ter wereld neemt gewapend conflict toe, met grote gevolgen voor de menselijke gezondheid en de ecosystemen waarvan we allemaal afhankelijk zijn. In het afgelopen decennium is de zichtbaarheid van de milieu-aspecten van conflict gegroeid dankzij een beter gebruik van aardobservatie en open-source documentatie. De inzichten uit deze innovatieve onderzoeksmethoden ondersteunen de opbouw van een robuuste agenda voor milieu, vrede en veiligheid, die leidt tot betere wettelijke bescherming en verantwoordingsplicht, progressieve beleidsveranderingen en wederopbouwinspanningen.
In 2025 is de schade aan het milieu door gewapende conflict allen maar toegenomen. Aanvallen op scheepvaartroutes in de Rode Zee hebben geleid tot grootschalige vervuiling van de zee, terwijl aanvallen op olie-installaties in Soedan zorgen voor een enorme branden van fossiele brandstoffen. Rusland bleef de energie-infrastructuur van Oekraïne bombarderen en Israël verwoestte bijna alle landbouwgebieden in Gaza, terwijl meer dan 60 miljoen ton conflictpuin werd gecreëerd. Dit zijn slechts enkele van de meest zichtbare milieueffecten van oorlogen in 2025, met gevolgen voor vele andere gebieden die nader onderzoek vereisen. Het blijft daarom van essentieel belang om deze effecten te blijven monitoren en erop te reageren om burgers en het milieu te beschermen.
Op 6 november bracht het NASA Lifelines-programma een korte documentaire uit waarin aandacht werd besteed aan het gebruik van satellietgegevens door PAX om milieuschade als gevolg van oorlog in kaart te brengen en die inzichten te vertalen naar evidence-based belangenbehartiging. PAX werkt samen met NASA als een van hun Humanitarian Wayfinders om een netwerk op te bouwen van humanitaire hulpverleners, milieuactivisten, specialisten op het gebied van teledetectie en partners uit door conflicten getroffen landen.
1.
Het milieu is niet langer een onzichtbaar, stil slachtoffer van oorlog
Door innovatief gebruik te maken van satellietbeelden en open source gegevens uit conflictgebieden, zijn we nu in staat om milieuschade door conflicten vrijwel in realtime te identificeren en te monitoren. De bevindingen en visualisaties zijn essentieel voor het informeren van humanitaire operaties, het trekken van media-aandacht, het stimuleren van beleidsveranderingen op internationaal niveau en het ondersteunen van (post-)conflictmilieubeoordelingen voor groene herstel- en rehabilitatie-inspanningen.
De toegenomen beschikbaarheid van aardobservatie-tools en open data stelt maatschappelijke organisaties in conflictgebieden ook in staat om zelf monitoring, gegevensverzameling en op onderzoek gebaseerd belangenbehartiging uit te voeren. Dit is cruciaal voor het versterken van lokaal eigenaarschap en om ervoor te zorgen dat getroffen gemeenschappen hun eigen bevinden internationaal onder de aandacht kunnen brengen. PAX heeft groepen in Irak, Soedan en Syrië getraind in het gebruik van deze technologieën bij hun belangrijke werk.
2.
Internationale erkenning van de noodzaak om de milieu-aspecten van gewapende conflict aan te pakken, groeit
Binnen de VN onderstrepen debatten in de Veiligheidsraad over de bescherming van burgers en het milieu, wereldwijde initiatieven gericht op het beschermen van waterinfrastructuur en resoluties van de VN-Milieuraad over de gevolgen van gewapende conflicten voor het milieu in conflictgebieden dat ‘het milieu’ een plaats aan tafel heeft en een stem in de debatten over vrede en veiligheid.
Buiten de politiek om groeit eveneens het internationale juridische momentum om de milieubescherming te versterken, onder meer via het internationaal humanitair recht. Dit omvat initiatieven om beschermde natuurgebieden te beschermen tegen vernietiging door conflict en om de milieueffecten van oorlogsvoering op zee aan te pakken. Ook wint het pleidooi voor erkenning van ‘ecocide’ in gewapend conflict aan kracht, waarbij instellingen als het Internationaal Strafhof en het Internationaal Gerechtshof steeds vaker in dat debat worden genoemd. Binnen de VN-Mensenrechtenraad heeft de speciale rapporteur voor giftige stoffen en mensenrechten zijn bezorgdheid geuit over de giftige gevolgen van militaire activiteiten.
3.
Er ontstaat een nieuwe blik op milieuherstel en vredesopbouw.
Inzichten in de effecten van oorlog op het milieu is essentieel om oplossingen te vinden voor het herstel van de schade. Deze inzichten helpen regeringen, internationale humanitaire en ontwikkelingsorganisaties en het maatschappelijk middenveld om voorrangsgebieden aan te wijzen voor sanering, risicobeperking en herstel van ecosystemen die het levensonderhoud, de vrede en de stabiliteit ondersteunen. Het biedt ook kansen voor vredesopbouw rond milieudoelstellingen, zoals blijkt uit de toenemende toepassing van Nature-based Solutions voor vrede en veiligheid.
Deze benadering helpt niet alleen om aangetaste gebieden te herstellen en schaarste van hulpbronnen te verminderen, maar het biedt donoren en besluitvormers ook de data en de instrumenten die nodig zijn om beter en groener te herbouwen en de veerkracht van de getroffen samenlevingen te versterken.
Lees meer over ons werk op het gebied van milieu, vrede en veiligheid en de International Day for Preventing the Exploitation of the environment in War and Armed Conflict.
