Rusland’s oorlog in Oekraïne is in de eerste plaats een oorlog tegen burgers. Achter elk bericht over onderhandelingen gaan duizenden mensen schuil van wie de vrijheid, veiligheid en waardigheid zijn afgenomen. Het meest urgent is het lot van duizenden Oekraïense burgers die worden vastgehouden door. Velen zitten in isolatie. Ze hebben geen toegang tot advocaten of familie, ze krijgen te maken met marteling, seksueel geweld, uithongering en medische verwaarlozing. Ook Oekraïense krijgsgevangenen ondergaan mishandeling, foltering en zelfs buitengerechtelijke executies.
Ondertussen neemt de onderdrukking in Rusland en Wit-Rusland van de eigen bevolking alleen maar toe. Honderden politieke gevangenen – waaronder mensen die zijn opgepakt omdat ze zich tegen de oorlog verzetten – leven onder erbarmelijke omstandigheden.
Wat is de People First-campagne?
Als reactie op deze crisis lanceerden mensenrechtenorganisaties in 2025 de People First-campagne, onder leiding van de Oekraïense en Russische Nobelprijswinnaars van 2022: Oleksandra Matvichuk van het Center for Civil Liberties en Sergey Davidis van Memorial. PAX en Stichting Justice Initiative zijn twee Nederlandse organisaties die in 2025 zich bij de campagne aansloten.
People’s First-campagne wil twee dingen:
- De onmiddellijke vrijlating van alle oorlogsgevangenen, waaronder duizenden ontvoerde Oekraïense kinderen en politieke gevangenen in Rusland.
- Bescherming van mensenrechten en gerechtigheid voor alle slachtoffers.
Pleitbezorging in Nederland
Vorige week organiseerden PAX en Stichting Justice Initiative een bezoek aan Nederland. De delegatie bestond uit twee Nobelprijswinnaars – Oleksandra Matvichuk en Sergey Davidis – en de Russische mensenrechtenexpert Ekaterina Sokirianskaja. Zij voerden gesprekken met Nederlandse parlementariërs, beleidsmakers en deskundigen met één centrale boodschap:
In elke onderhandeling over Rusland’s oorlog in Oekraïne moeten mensen centraal staan.
Tijdens een evenement in Pakhuis de Zwijger werd gesproken over de manier waarop Nederland en Europa kunnen opkomen voor mensenrechten en een duurzame vrede.
Zet het menselijke aspect op de agenda
De gasten benadrukte dat een mensgerichte aanpak zowel directe humanitaire hulp als een einde aan de straffeloosheid vereist. Rusland’s agressie tegen Oekraïne laat zien dat interne onderdrukking en externe oorlogsvoering elkaar versterken. Het geweld van Rusland blijft al ongestraft sinds de Eerste Tsjetsjeense Oorlog in 1995. Deze straffeloosheid moet stoppen.
Los van de voortgang in vredesonderhandelingen moeten de rechten en waardigheid van duizenden gevangenen worden gerespecteerd. Rusland moet onder druk worden gezet om alle willekeurig vastgehouden personen en politieke gevangenen vrij te laten. Het Internationale Rode Kruis moet toegang krijgen tot krijgsgevangenen. VN-instanties moeten de omstandigheden van alle gevangenen en gedeporteerde kinderen kunnen controleren. Rusland moet stoppen met zijn terreur tegen burgers in bezette gebieden en zich houden aan het internationaal humanitair recht.
Bij toekomstige vredesonderhandelingen moet de vrijlating van alle gedetineerde burgers en ontvoerde kinderen, en de uitwisseling van alle krijgsgevangenen, bovenaan de agenda staan. Zelfs als politiek of militair overleg stagneert, kunnen humanitaire doorbraken het diplomatieke proces gaande houden.
Voor de langere termijn moeten er internationale mechanismen in werken treden om verantwoording af te dwingen. Veel van de gruweldaden die Rusland vandaag in Oekraïne begaat, zijn het gevolg van decennialange straffeloosheid voor mensenrechtenschendingen elders.
Ten slot vereist de omgang met Rusland een langetermijnstrategie die – naast onmiddellijke steun aan Oekraïne in de oorlog – werkt aan steun voor de democratische krachten in het land zelf. Internationale druk om politieke gevangenen vrij te laten die zich tegen het agressieve, repressieve regime hebben verzet, moet deel zijn van die strategie. Het is een van de voorwaarden normalisering van de betrekkingen met Rusland zodra de oorlog voorbij is.
Wat Nederland en Europa kunnen doen?
Nederland en andere Europese landen spelen een sleutelrol in het ondersteunen van de People First-doelstellingen. Dit omvat:
- Het systematisch onder de aandacht brengen van de situatie van mensen in bezet gebied, in detentie of onder dreiging.
- Het vormen van coalities, ook met niet-westerse landen, om de vrijlating van willekeurig vastgehouden burgers en politieke gevangenen te bepleiten.
- Steun voor maatschappelijke organisaties die hulp bieden aan gevangenen, misdaden documenteren en werken aan gerechtigheid.
Daarnaast moeten de Europese landen Oekraïne met alle middelen blijven steunen en druk blijven uitoefenen , zodat de prijs van de oorlog voor Rusland te hoog wordt.
De People First-campagne herinnert ons eraan dat achter de geopolitieke strategieën echte mensen zitten. Mensen die dagelijks lijden onder de oorlog: Oekraïners die hun vrijheid zijn ontnomen, Russen en Wit-Russen die worden gestraft voor hun verzet tegen de oorlog. Door mensenrechten voorop te stellen, kunnen we ervoor zorgen dat de stemmen van slachtoffers worden gehoord en dat gerechtigheid en verantwoording worden afgedwongen – als fundament voor een duurzame vrede.
