Op 20 november presenteerde de regering-Trump een voorstel van 28 punten om een einde te maken aan Rusland’s agressieoorlog tegen Oekraïne, na onderhandelingen met Rusland zonder betrokkenheid van Oekraïne of Europese partners. Dit voorstel – dat meer leek op een overgaveplan voor Oekraïne dan op een echt vredesakkoord – veroorzaakte een schok in Kyiv en in veel Europese hoofdsteden.
Door intensief diplomatiek contact tussen de Oekraïne en Europese leiders werden tegenvoorstellen ontwikkeld. Voorstellen die zijn gebaseerd zijn op Oekraïne’s recht op zelfbeschikking en op geloofwaardige vooruitzichten voor een veilige toekomst, zowel voor Oekraïne als voor Europa. Voorwaarden voor een mogelijk vredesakkoord werden vervolgens in Genève besproken tussen de Amerikaanse en Oekraïense zijde, met betrokkenheid van sleutelvertegenwoordigers van Europese regeringen. Hoewel de verslagen van die onderhandelingen enkele zorgen over het oorspronkelijke Amerikaanse plan wegnamen, is het onderhandelingsproces nog lang niet afgerond. Het is op dit moment nog onduidelijk in hoeverre de uiteindelijke overeenkomst rekening zal houden met Oekraïne’s rode lijnen en de veiligheidsbelangen van Europa voor de lange termijn.
De Nederlandse regering heeft zich sinds de grootschalige invasie in 2022 in veel opzichten bewezen als een sterke bondgenoot van Oekraïne. Net als andere Europese regeringen en de EU mag Nederland nu niet verslappen en moet het alles in het werk stellen om tot een einde van de oorlog te komen waarbij we kunnen spreken van vrede.
Elk echt vredesplan voor Oekraïne zou minimaal deze punten moeten bevatten:
1. Geen territoriale concessies
Elke mogelijke overeenkomst over een wapenstilstand moet gebaseerd zijn op de huidige frontlinie. Van Oekraïne kan niet worden verwacht dat het niet-veroverd gebied in Donbas – dat tevens de basis vormt voor Oekraïne’s meest versterkte posities – opgeeft. Daarmee zet het de toekomst en veiligheid van Oekraïense burgers op het spel.
De wapenstilstandslijn mag niet als permanente grens worden geaccepteerd zonder instemming van Oekraïne. Bezette gebieden zoals Donbas, de Krim en andere door Rusland gecontroleerde gebieden moeten hun status als bezet gebied behouden, met alle verplichtingen volgens internationaal recht voor het bezettende Russische leger – verplichtingen die Rusland tot dusverre consistent heeft geschonden, zoals blijkt uit massale schendingen van de mensenrechten, onderdrukking en gedwongen russificatie op door Rusland gecontroleerd Oekraïens grondgebied.
Het accepteren van grensverschuivingen door geweld is fundamenteel onrechtvaardig voor het Oekraïense volk. Het zet bovendien een gevaarlijk precedent dat de deur opent voor andere veroveringsoorlogen.
2. Geen straffeloosheid voor oorlogsmisdaden
Straffeloosheid mag niet worden geaccepteerd of in een vredesakkoord worden ingebouwd. Europa moet blijven werken aan het voorkomen van straffeloosheid voor daders van oorlogsmisdaden. Het moet de weg openhouden voor waarheidsvinding en rechtvaardigheid voor slachtofferburgers. Rusland moet verantwoordelijk worden gehouden voor zijn agressie in Oekraïne – inclusief verantwoording voor oorlogsmisdaden en het betalen van herstelbetalingen voor alle verwoesting die het Oekraïne heeft aangedaan. Daarom moeten internationale en Europese inspanningen documentatie, waarheidsvinding en de voorbereiding van processen tegen Rusland’s wandaden in Oekraïne ondersteunen. Straffeloosheid accepteren is een aantasting van de fundamenten van het internationale rechtssysteem.
3. Respect voor Oekraïense soevereiniteit
Een vredesplan moet de soevereiniteit van Oekraïne respecteren bij het bepalen van zijn buitenlands en binnenlands beleid, inclusief de aspiraties voor EU-toetreding of NAVO-lidmaatschap. EU-integratie is een zaak tussen Oekraïne en de EU-lidstaten. Rusland of de VS kunnen dit niet bepalen.
EU-integratie is echter een lang proces dat aanpassingen vereist op het gebied van rechtsstatelijkheid en economische omstandigheden in Oekraïne, en biedt Oekraïense burgers alleen op de lange termijn vooruitzichten. Europese regeringen en de EU moeten daarom onmiddellijk en voor de lange termijn middelen beschikbaar stellen om herstel en ontwikkeling van Oekraïne te ondersteunen, niet alleen via overheidsinitiatieven, maar ook door burgerinitiatieven van onderaf te versterken. Dit versterkt de onderlinge solidariteit en brengt tastbare voordelen voor de Oekraïense samenleving, nog voordat formele EU-toetreding kan worden bereikt.
4. Geen normalisatie met het huidige Russische regime
Normalisatie van de betrekkingen met Rusland en opheffing van sancties zijn onder het huidige regime uitgesloten. De oorlog tegen Oekraïne is het gevolg van Ruslands streven naar dominantie en koloniale aspiraties. Dat is ook gevaarlijk voor andere Europese landen, met name voor voormalige Sovjetrepublieken. De aanhoudende sabotage en inmenging door Rusland zijn nog een reden waarom normalisatie geen optie is. De oude Europese benadering van Wandel durch Handel kan niet worden herleefd met welk vredesplan dan ook. Op lange termijn zal Europa stappen moeten zetten om een nieuwe veiligheidsarchitectuur te ontwikkelen die Rusland insluit, maar onder het huidige regime is hier weinig van te verwachten.
5. Europa moet verantwoordelijkheid nemen
Europa zal moeten inzien dat de Verenigde Staten, met name onder de regering-Trump, geen bondgenoot zijn voor de veiligheid van Oekraïne of de rest van Europa. De Verenigde Staten zijn alleen geïnteresseerd in financieel gewin, handelsbelangen en de toe-eigening van grondstoffen. Europa zal zelf effectieve veiligheidsgaranties voor Oekraïne moeten bieden als weg naar een rechtvaardige en duurzame vrede voor Oekraïense burgers.
Kortom, in elk vredesakkoord dat volgt moeten we Rusland verantwoordelijk houden voor zijn agressie en niet belonen. Vrede gebaseerd op overgave, straffeloosheid en territoriaal verlies is geen vrede. Europa moet standhouden voor Oekraïense zelfbeschikking, rechtvaardigheid en veiligheid op de lange termijn.
