Niet normaal maken wat niet normaal is

Fascisme ontstaat nooit opeens. Het groeit in een politiek klimaat waarin radicale ideeën worden genormaliseerd. Historici zoals Robert O. Paxton beschrijven het als een proces volgens een vast patroon. Extreemrechtse bewegingen spelen daarbij een belangrijke rol. Ze introduceren ideeën die botsen met democratische principes en verleggen langzaam de grenzen van wat politiek acceptabel is. Dat gebeurt niet vanzelf: andere partijen kunnen meebewegen, bijvoorbeeld door ook hardere standpunten in te nemen over migratie, en media kunnen onder het mom van ‘objectiviteit’ onbedoeld extremere ideeën normaliseren. Door zulke ideeën constant te herhalen, verschuift het debat: wat eerst ondenkbaar leek, wordt bespreekbaar, daarna verdedigbaar en soms zelfs uitvoerbaar beleid.

Opkomst van autoritaire ideeën: ook in Nederland

Het is verleidelijk om te denken dat het in Nederland niet zo’n vaart zal lopen maar recente analyses laten zien dat ook in Nederland autocratische sentimenten groeien. Het Hague Centre for Strategic Studies laat in een uitgebreid rapport zien dat een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking ontvankelijk is voor ideeën die botsen met de democratische rechtsstaat. Denk aan steun voor een ‘sterke leider’ die zich minder hoeft aan te trekken van parlement en rechters, of begrip voor het inperken van rechten van bepaalde groepen in naam van veiligheid of nationale eenheid.

Maar dat is niet het enige. Op tv, in de krant en online worden rechters steeds vaker neergezet als probleem of last wanneer zij beleid toetsen aan grondrechten of internationale verdragen. In de partijprogramma’s voor de verkiezingen van 2025 stond een recordaantal voorstellen dat een gevaar vormt voor de rechtsstaat. Grondrechten worden ter discussie gesteld in naam van nationale veiligheid, denk aan de constante aanvallen op het demonstratierecht.

Daarnaast zien we dat extreemrechtse mobilisatie soms gepaard gaat met geweld of intimidatie. Op 20 september 2025 liep een demonstratie op het Malieveld in Den Haag uit op rellen en confrontaties met politie en journalisten. Denk ook aan het geweld bij protesten rond asielzoekerscentra, wat laat zien hoe geweld zich kan richten op kwetsbare groepen in de samenleving en de bestuurders die zich hard maken voor de groepen. Zulke gebeurtenissen illustreren hoe snel radicale retoriek kan omslaan in geweld tegen instituties of mensen die als vijand worden gezien.

Het betekent zeker niet dat Nederland nu een fascistische staat is, maar het laat wel zien dat de voedingsbodem voor fascisme aanwezig is. Economische onzekerheid, polarisatie en wantrouwen in instituties kunnen leiden tot een verlangen naar krachtige leiders en eenvoudige oplossingen. Zo krijgen extreemrechtse en autoritaire ideeën ruimte, aanvankelijk verpakt in democratische taal.

De strategie van het democratisch stelsel

Het is een hardnekkig misverstand dat fascisme zich uitsluitend via staatsgrepen of openlijk geweld aandient. Zoals Paxton laat zien, ontwikkelt het zich juist binnen het democratische stelsel. Fascistische bewegingen doen mee aan verkiezingen, presenteren zich als ‘redelijke’ partijen aan de rechterkant van het spectrum en bouwen allianties met conservatieve of extreemrechtse krachten. Zo verwerven ze macht via de legale weg. Eenmaal binnen het systeem verschuift de focus vaak naar het veranderen van de spelregels zelf. Zoals historicus Timothy Snyder waarschuwt, kan democratie van binnenuit worden afgebroken: checks and balances worden afgezwakt, rechters geïntimideerd, kritische media weggezet als vijandig en verkiezingsuitslagen ter discussie gesteld wanneer ze ongunstig zijn. Dat dit in Nederland ook gebeurt, zien we zowel via de Democratie Monitor als de Rechtsstaatradar.

Door radicale standpunten te introduceren en deel te nemen aan democratische instituties, verleggen extreemrechtse partijen de grenzen van wat politiek acceptabel is. Wanneer andere partijen hun retoriek overnemen of met hen samenwerken, krijgen ideeën die eerder buiten de parlementaire consensus vielen alsnog politieke legitimiteit. Zo hoeven de fascistische ideeën niet eens in partijprogramma’s te staan.

De afgelopen jaren zagen we bijvoorbeeld gematigde partijen steeds extremere standpunten innemen rond immigratie. De kern van deze strategie is het beroep op ‘de wil van de meerderheid’. Maar de democratische rechtsstaat is juist ontworpen om macht te begrenzen. Om minderheden te beschermen tegen de tirannie van de meerderheid. Grondrechten, onafhankelijke rechtspraak en vrije media bestaan om machtsmisbruik te voorkomen.

Het gevaar voor de vrede

Extreemrechtse bewegingen delen vaak een aantal kernkenmerken: ultranationalisme, het verheerlijken van een homogene (vaak witte) natie en het aanwijzen van zondebokken voor maatschappelijke problemen. Ze zien politieke tegenstanders niet als legitieme opponenten, maar als vijanden die het land verraden. In zo’n klimaat normaliseert geweld: eerst verbaal, daarna fysiek.

Een belangrijk mechanisme is ontmenselijking en systematische onderdrukking, waardoor bepaalde groepen stelselmatig worden uitgesloten en fundamentele vrijheden voor iedereen onder druk komen te staan. Bovendien kunnen autoritaire stromingen agressief naar buiten treden, zoals historische fascistische regimes lieten zien, waardoor ook de internationale vrede bedreigd wordt.

Waar angst en verdeeldheid overheersen en democratie wordt gereduceerd tot het recht van de sterkste, krijgen extreemrechtse ideeën ruimte om te groeien. Vrede ontstaat waar mensen elkaar blijven zien als medeburgers op basis van gelijkheid. Waar de rechtsstaat wordt gezien als garantie voor vrijheid, voor iedereen. Juist nu extreemrechtse ideeën aan kracht winnen, moeten we er expliciet voor kiezen de rechtsstaat te beschermen.

Daarom is ook het vredeswerk in Nederland cruciaal. Het versterken van democratie, ondersteunen van onafhankelijke instituties, bevorderen van dialoog tussen groepen en beschermen van de ruimte voor maatschappelijk debat zijn concrete voorwaarden voor vreedzame samenleving.

Om te voorkomen dat autocratische ontwikkelingen voet aan de grond krijgen, moeten we kiezen voor democratische waarden. Geef fascisme en racisme geen ruimte, maakt niet normaal, wat niet normaal is. Stem op 18 maart op een partij die zich actief inzet voor de democratische rechtsstaat.