Drie jaar geleden laaide de oorlog in Soedan in alle hevigheid op. Sindsdien zijn het vooral burgers die de zwaarste klappen opvangen. Steden liggen in puin, gezondheidszorgsystemen zijn ingestort en miljoenen mensen zijn binnen en buiten de landsgrenzen ontheemd geraakt. Het lijden is onvoorstelbaar. Gezinnen zijn uiteengerukt, levensonderhoud vernietigd en de toegang tot voedsel, water en basisdiensten is ernstig beperkt.
Humanitaire hulp bereikt veel te weinig mensen. Rapporten over wijdverspreide mensenrechtenschendingen – van willekeurige aanvallen en seksueel geweld tot plunderingen en het opzettelijk richten op civiele infrastructuur – schetsen een aangrijpend beeld. Deze oorlog wordt met weinig respect voor mensenlevens gevoerd. Deze oorlog ondermijnt niet alleen het heden, maar ook de toekomst van Soedan.
Goud en gom: de brandstof van het conflict
Achter de zichtbare verwoesting schuilt een centrale drijfveer: de strijd om controle over Soedans natuurlijke en minerale hulpbronnen. Goud en arabische gom voeden het conflict. Gewapende groeperingen die deze grondstoffen controleren, genereren essentiële inkomsten door plunderingen, belastingen en smokkel. Deze hulpbronnen zijn diep verweven in wereldwijde toeleveringsketens en helpen het conflict in stand te houden. Deze analyse bouwt voort op eerdere onderzoeken die we deden naar de betrokkenheid van Europese en Nederlandse actoren bij wapenleveringen aan Soedan en de verbanden tussen het conflict en de handel in arabische gom en goud in dit rapport van onze partner, the Center for Environmental and Social Studiesen en het conflict.
Goud is een levenslijn voor gewapende actoren. Soedan is een van Afrika’s grootste goudproducenten, en veel van dit goud komt uit gebieden die onder controle staan van gewapende groepen. Het gebrek aan transparantie in de goudhandel stelt de actoren in staat om goud te verkopen via internationale markten, zoals de Verenigde Arabische Emiraten. De opbrengsten financieren militaire operaties, waaronder de aanschaf van wapens.
Ook Arabische gom – een natuurlijke hars die wordt gebruikt in voedsel, farmaceutica en cosmetica – speelt een cruciale, maar vaak onopgemerkte rol. Soedan is al decennia de grootste leverancier ter wereld. Ondanks het conflict gaat de export door. Gewapende groepen verdienen aan de handel door productie en transport te belasten en smokkelroutes naar buurlanden te controleren. Daar wordt de gom vaak als ‘conflictvrij’ op de markt gebracht. Europese kopers en bedrijven controleren hun toeleveringsketens onvoldoende, waardoor ze indirect bijdragen aan het conflict.
Wapens stromen Soedan binnen
Terwijl hulpbronnen Soedan verlaten, stromen de wapens het land binnen. Ondanks internationale sancties om wapenhandel te beperken, vormen regionale actoren en internationale handelsroutes complexe netwerken waarlangs wapens het land binnenkomen. Er zijn aanwijzingen dat de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) steun verlenen aan de Rapid Support Forces (RSF), een van de strijdende partijen. Dit roept ernstige vragen op over de rol van de VAE in het aanwakkeren van het conflict en de gruwelijkheden tegen burgers.
Europa’s verantwoordelijkheid
Hier komt Europa in beeld. Wapenhandelsrelaties tussen Europese bedrijven en de VAE lopen het risico om direct of indirect bij te dragen aan het conflict in Soedan. Wanneer Europese bedrijven wapens of militaire uitrusting leveren aan landen die betrokken zijn bij de overdracht van wapens naar conflictgebieden, worden ze onderdeel van een keten die geweld elders voedt. Het zijn dezelfde wereldmarkten die Soedanees goud en arabische gom importeren, die verbonden zijnl verbonden met de levering van wapens die de oorlog in stand houden.
Hier ligt een duidelijke rol en verantwoordelijkheid voor Europese financiële instellingen: de banken, pensioenfondsen, verzekeraars en vermogensbeheerders. Zij financieren wapenproducenten en maken het mogelijk dat wapenproducenten wapens verkopen aan landen waar een hoog risico bestaat dat deze wapens worden gebruikt in, of omgeleid worden naar, controversiële bestemmingen. Zeker nu de defensie-uitgaven ongekend stijgen, maken wapenproducenten enorme winsten. De financiële sector staat onder druk om meer te investeren in de wapenindustrie. Daarom is het extra van belang dat financiële instellingen duidelijke grenzen stellen en geen bedrijven financieren die wapens leveren aan hoog risico bestemmingen.
Wat Europa nu moet doen
Dit onderling verbonden systeem – hulpbronnen eruit, wapens erin – vereist dringende actie. Europese regeringen, bedrijven en financiële instellingen kunnen niet langer passief toezien. Zij hebben de macht om deze dynamiek te veranderen. Dit is hoe:
- Label Soedanees goud als conflictgoud. Dit vergroot het bewustzijn en de verantwoordelijkheid te vergroten. Het verstoort financiële stromen naar gewapende partijen.
- Voer strenge due diligence in voor bedrijven die Arabische gom importeren zodat toeleveringsketens niet besmet zijn door conflictfinanciering. Onderzoek claims dat de aanvoer simpelweg naar andere landen is verschoven.
- Hervorm investeringsportefeuilles. Investeringen in wapenbedrijven die verkopen aan landen die betrokken zijn bij het conflict in Soedan, brengen aanzienlijke ethische en juridische risico’s met zich mee. Verantwoord investeren betekent weigeren te profiteren van geweld. Europese financiële instellingen, waaronder banken, pensioenfondsen en verzekeraars, moeten daarom hun portefeuilles heroverwegen.
- Stop met wapenverkopen aan de VAE vanwege het risico op omleiding naar Soedan. Sluit de mazen die het mogelijk maken dat wapens in handen komen van degenen die het conflict in stand houden.
Drie jaar later lijden de mensen van Soedan nog steeds onder de gevolgen van een oorlog die niet alleen door lokale actoren, maar ook door wereldwijde handels- en financiële systemen in stand wordt gehouden. We kunnen dit veranderen. Europa kan dit veranderen. Het doorbreken van deze cyclus is niet alleen mogelijk: het is noodzakelijk.
