Gebruik je invloed!

Marleen Stikker, directeur Futurelab Waag, een toonaangevend onderzoeks­instituut en ‘laboratorium’ waar kunst, wetenschap en technologie samenkomen om een eerlijke, open en inclusieve samenleving te ontwerpen.

‘Het grootste risico komt uit de VS. De scheiding der machten geldt er niet meer. Het ministerie van Defensie heet nu ministerie van Oorlog. Peter Thiel krijgt belangrijke invloed. Thiel gelooft in het einde der tijden en maakt iedereen verdacht die voor wereldvrede is. Hij is de oprichter van Palantir.’ Dit controversiële en geheimzinnige Amerikaanse technologiebedrijf bouwt software voor defensie, inlichtingendiensten en bedrijven. De immigratiedienst ICE gebruikt Palantirs software om migranten te identificeren en deporteren.

‘Ook andere grote Tech-bedrijven winnen invloed. Het ministerie van Oorlog ziet AI en social media als onderdeel van militaire infrastructuur. Gegevens van gebruikers worden bijgehouden. Door verslavende algoritmes blijven mensen informatie delen. Tegelijkertijd verspreiden bedrijven desinformatie om Europa te destabiliseren. Het democratische proces wordt ondermijnd en verworven vrijheden ingeperkt.

In Nederland zien we het grote gevaar te weinig. In het regeeraakoord staat niets over de regels waaronder generatieve AI zou moeten voldoen. Het is heel onverstandig om snel over te schakelen op AI, maar bedrijven staan te popelen.

Veel van onze electronische infrastructuur is zwaar afhankelijk van Amerikaanse techbedrijven. De Amerikaanse overheid kan alle data opvragen, zonder dat je dat weet. De VS kan ook een kill shift uitvoeren: van het ene op het andere moment stopt de toegang tot je gegevens en je mail. Het overkwam het Internationaal Strafhof. Digid is een voorbeeld van kritieke infrastructuur die we bij een Amerikaans bedrijf willen plaatsen. Samen met journalist Eric Smit en anderen vecht ik deze overname juridisch aan.

Je kunt zelf iets doen! Voor kleine organisaties geldt: je bent een target. Gooi Teams er meteen uit. McCloud is een goed alternatief. Er zijn bedrijven die je bij de overstap kunnen helpen. Maar er zijn meer opties. Gebruik technologie waarbij je niet wordt ingesloten in bedrijfs­belangen. We werken met anderen aan Eurosky, een Europese infrastructuur voor sociale mediaplatforms, zonder verslavende algoritmes, met zeggenschap over je eigen nieuwsfeed en collecties. Op de Fair Phone staan apps die niet tracken en tracen. Bits of Freedom heeft een toolkit om van Big Tech af te komen. Ook organiseren ze bijeenkomsten over loskomen van big tech. Maak jezelf los!’

Jan Pronk, voormalig PvdA-politicus, VN-diplomaat en oud-minister van ontwikkelingssamenwerking en van VROM, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

‘We zitten in een chaotische situatie. Alles wijst de verkeerde kant op. Maar het allerergste is dat we – en met name nu de VS zich van ons afwendt – de structuren ontmantelen waarbinnen we oplossingen kunnen vinden.

De kern van de internationale   is dat we over conflicten kunnen praten om ze op te lossen. Er was een gemeenschappelijk kader om schendingen te erkennen en te benoemen. Ondanks schendingen van dat rechtssysteem, bleef de orde zelf overeind. Valt dat weg dan heerst might is right, macht is recht. Dan kun je ook andere problemen, zoals de vluchtelingencrisis en de klimaatcrisis niet meer binnen die orde aankaarten. Dat opent de doos van Pandora.

Daarom moeten we terug naar de kern, naar de waarden en beginselen van de rechtsorde zoals na de Tweede Wereldoorlog overeengekomen. Dat zijn: mensenrechten zijn universeel en wereldwijd geldig, nationale soevereiniteit, machtsdeling en dus conflict­oplossing door overleg in plaats van geweld. 

Daaraan voorafgaand is een ander gesprek nodig. In Jalta in 1945 werden invloedssferen vastgesteld. Pas daarna werden in San Francisco de Verenigde Naties opgericht. Zonder overeenstemming over invloedssferen waren de leiders niet bereid een rechtssysteem op te tuigen. In 1948 volgde een nieuwe doorbraak, toen adopteerden de VN de Universele Verklaring van de Rechten voor de Mens.

Ook nu hebben we voor de hervorming van de internationale rechtsorde een nieuw wereldveiligheidspact nodig. Kan dat? Ja, want er zijn wederzijdse belangen. Zoals het voorkomen van een derde kernbom. Iemand moet het gesprek hierover beginnen. Waarom niet de secretaris-generaal van de VN? De laatste tijd is hij explicieter in zijn uitspraken.

Bij die hervorming moet het globale zuiden betrokken zijn. Niet alle ideeën voor conflictbeheersing komen van Westerse landen. Zuid-Afrika klaagde Israël aan binnen het Internationaal Strafhof. Arabische landen deden voorstellen om de patstelling rond Gaza te doorbreken. Die werden direct van tafel geveegd. China opperde ideeën over invloedssferen en verdedigt de internationale rechtsorde. Zelfs de Russen hadden de afgelopen tien jaar ideeën over een internationaal veiligheidspact. Het Westen negeerde die.

Er is tevens iets van ons, de civiele samenleving nodig. Nú is het tijd voor politieke actie. Mensen die in Minneapolis protesteren tegen schendingen van de Amerikaanse rechtsorde zijn een schitterend voorbeeld. Net zoals de dappere Iraniërs, al is het antwoord nietsontziend geweld geweest.

Ik denk ook aan de Rode Lijn-demonstraties in Nederland. Ik geloof dat zulk verzet de enige mogelijkheid is, al moet het resoneren bij de macht. Maar macht is diffuus, die is nooit absoluut. Er zijn altijd groeperingen binnen een machtsconstellatie ontvankelijk voor je boodschap. Ze gaan er vervolgens uit eigenbelang of ethische overwegingen mee aan de slag.

Er is net zo goed macht in de civiele samenleving: soft power. Vaak is die macht creatief. In Minneapolis waarschuwen mensen elkaar met fluitjes tegen ICE. Gandhi ging lopen, mensen sloten zich aan. In de Baltische staten begin jaren ’90 verboden de Russen volksliederen. Die zong de bevolking toch, massaal en in het hele land. Buitengewoon ontwapenend.  Het gaf een heel belangrijk zetje: het mobiliseerde verzet tegen de Russische overheersing.’

Mart de Kruif, voormalig Luitenant Generaal, Commandant Landstrijdkrachten.

‘De huidige situatie doet me soms denken aan The Kings Speech, ken je die film? Die gaat over de beroemde toespraak van koning George VI van het Verenigd Koninkrijk, september 1939. Koning George overwon niet alleen zijn persoonlijke strijd tegen stotteren, maar toonde ook de morele weerstand van Groot-Brittannië tegen de Duitse tirannie. Groot-Brittannië verklaarde Duitsland de oorlog en daarmee begon de Tweede Wereldoorlog. Weer wordt ons gevraagd: waar staan we voor? Geven we toe aan de druk of vechten we daar tegen?

Onze leiders kijken hoe andere landen met die druk omgaan, zoals met de pogingen van Trump om Groenland in te lijven. Er kwam een tegenfront. Vooral Denemarken sprak zich uit. Er liepen 10.000 Deense militairen een stille mars naar de Amerikaanse ambassade. Maar in het geheel was het te weinig. Dick Schoof reageerde helemaal niet. Dít zijn momenten waarop je je als leider van een land moet laten gelden. Laat je zoiets passeren dan geef je terrein prijs.

Ik had in de kwestie Groenland gezegd: tien landen sturen honderd mariniers. Dan wordt de discussie totaal anders: je laat eensgezindheid zien, vermogen, waar je voor staat. Mensen als Trump en Poetin hebben een heel andere ratio dan wij: die van macht en niet van rede. Elke moraliteit ontbreekt. Militair vermogen is voor hen een volstrekt normaal middel om hun zin te krijgen, terwijl wij het zien als laatste redmiddel. Dan begin je met achterstand. Daarom moeten wij onze tanden laten zien.

Als het aan mij ligt gaat Europa veel hechter samenwerken. Kijk bijvoorbeeld naar de strategische plannen van Duitsland en Nederland, die lijken heel erg op elkaar. 

Europa heeft veel technologische kennis, voorbeelden zijn ASML en Airbus. We hebben bovendien geld en grondstoffen. Eigenlijk hebben we alleen politieke wil nodig.

Canada hoort er wat mij betreft bij. Als er geen NATO is dan een CATO. Het leiderschap van premier Mark Carney heeft een enorm effect op de Canadezen. Ze zijn trots en eensgezind. We delen gemeenschappelijke waarden met Canada, maar dan moet Europa wel bepalen: waar staan wij voor? Wat vinden we van Gaza en Iran bijvoorbeeld? Er is reden om hoopvol te zijn. Poetin dacht: ik verover Oekraïne wel even, de Europeanen haken vast af. Daar vergiste hij zich in.

Wij burgers moeten net zo goed in verweer komen. Van ons allemaal wordt gevraagd ons uit te spreken, te doen waar we voor staan, ongeacht consequenties. Dat betekent anders nadenken over zingeving, loskomen van persoonlijk succes. We kunnen de goede krachten bundelen. De mens is krachtig heb ik vaak gezien. Ook in oorlogssituaties. De veerkracht van de mens is veel groter dan we denken.’

Rolien Sasse, directeur PAX

‘Op dit moment spelen veel geopolitieke discussies. Het burgerperspectief wordt daarbij zelden meegenomen. Zoals het perspectief van mensen die nu in bezet Oekraïens gebied leven, voor wie het onzeker is of hun leefomgeving Russisch wordt. Of mensen die in Gaza of Soedan moeten zien te overleven terwijl ze dierbaren verliezen.

Aan het vredesplan voor Gaza kwam geen Gazaan te pas. Israël moordde en kondigde vervolgens samen met de Verenigde Staten een vredesplan af. Hetzelfde zie je bij Oekraïene: Zelensky mag te elfder ure aanhaken en moet nu onder druk verkiezingen organiseren. Ervaring leert: een vredesakkoord zonder inspraak van de bevolking is niet duurzaam.

In Nederland zijn we nog steeds heel veilig, maar er wordt nu vijf procent aan defensie besteed en dat heeft grote gevolgen voor mensen. Nederlanders moeten voor die ‘vrijheidsbijdrage’ betalen. Daarnaast zijn er andere kosten zoals de verhoging van het eigen risico. Dat brengt niet iedereen makkelijk op. Ik denk dat veel mensen het gevoel hebben dat deze besluiten over hun hoofd worden genomen.

Zelf heb ik grote twijfels bij vijf procent defensiebudget. Een goede analyse, begroting en dekkingsplan ontbreken. Dat is echt ongekend. Van Defensie hoor ik dat ze zo snel niet kunnen opschalen. Het geld wordt deels gestoken in communicatiecampagnes om de geesten rijp te maken voor oorlog.

Leg je lukraak veel lasten op dan zorg je voor tweespalt. In Nederland is al veel onderlinge spanning. Er zijn haatcampagnes, vanuit de politiek, van invloedrijke mensen in de media. Dat maakt de samenleving kwetsbaar.

Bijvoorbeeld voor hybride oorlogsvoering. Beïnvloeding komt niet alleen vanuit Rusland, maar ook uit de golfstaten, Turkije, China, Israël en de VS. Meer aandacht voor onze sociale cohesie is nodig en goed onderwijs aan jongeren en volwassenen, zodat ze leren wie hen probeert te beïnvloeden. Ook dat is onderdeel van onze veiligheid en dan heb je nog geen tank gekocht.

We leven in een wereld met impulsieve leiders die slecht communiceren met elkaar. Recentelijk liep het programma af van kernontwapening tussen de VS en Rusland. Deze landen hebben nu geen enkel kader meer voor controle, inspectie en beperking van hun kernwapenarsenaal. En Nederland doet daar gewoon aan mee. In alle vorige regeerprogramma’s stond kernontwapening als doel, nu ‘staan we positief tegenover Europese kernwapens’.

We moeten proberen de ontspanning weer terug te krijgen zoals na de Tweede Wereldoorlog. Defense, Diplomacy, Development en Democracy zien wij als voorwaarden voor duurzame vrede. Die strategieën moeten tegelijkertijd plaatsvinden. Tijdens de Koude Oorlog was de dreiging groot, maar tegelijkertijd waren er ontwapening initiatieven. Bewapenen en tegelijkertijd gesprekken voeren over ontwapening, dat is belangrijk.’

Dit artikel verscheen eerder in Vredeskrant en werd geschreven op de dag na de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran.