Leyla Latypova heeft het druk. Ze werkt op het kantoor van de Moscow Times in Amsterdam, waar de krant zetelt sinds het in Rusland te riskant werd voor de redactie. Leyla is één van de twee fulltime journalisten, vertelt ze. En dan is ze ook nog de enige die over de inheemse regio’s schrijft.
Je bent Tartaar, journalist en werkt bij de Moscow Times als specialist op het gebied van inheemse groepen in Rusland. Hoe is dat gegaan?
‘Ik ben opgeleid als politicoloog in de Verenigde Staten en later in het Verenigd Koninkrijk. Als ik wetenschappelijke teksten over Rusland las, die worden geschreven door buitenlanders of etnische Russen, dan herkende ik nooit het Rusland waarin ik opgroeide. Ik wilde betere verhalen over Rusland maken. Ook inheemse journalistiek bestaat in principe niet. Daarom werd ik trainee bij de Moscow Times en haar Engelstalige dienst. Zo ging ik er uiteindelijk zelf werken, dat was in 2021.’
Vertel eens hoe dat er uitziet in Rusland, de inheemse diversiteit?
‘Rusland heeft eenentwintig etnische republieken die fungeren als een soort inheemse thuislanden. De meeste lezers zullen beter bekend zijn met wat oorspronkelijk de socialistische Sovjetrepublieken zouden worden. Dat zijn nu voor een deel onafhankelijke staten, zoals Oekraïne en de Baltische staten. Maar onder de republieken die wel deel zijn gebleven van Rusland hangt nog een andere verdeling en dat zijn die etnische ‘thuislanden’. Ook de republieken van deze verschillende etnische thuislanden probeerden onafhankelijk te worden van Rusland toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel, maar ze faalden.’
Hoe kwam dat?
‘De Sovjet-Unie positioneerde zichzelf als unie van al deze onafhankelijke staten binnen de Russische socialistische Sovjetrepubliek. Op papier hadden we een bepaald niveau van autonomie. Toen de Unie uit elkaar viel leek er een weg vrij om onafhankelijkheid te claimen. Maar dat is lastig als er zoveel etnische groepen zijn. Dagestan is bijvoorbeeld de meest diverse regio van Rusland. Daar zijn minstens veertien officiële talen. Er wonen in heel Rusland 180 verschillende etnische groepen en de diversiteit is enorm. Wat betreft uiterlijk, religie, en leefgewoonten. Zoveel etnische groepen maakt de strijd om onafhankelijkheid ingewikkeld. Rusland is daarbij erg ingenieus en wakkert tot op de dag van vandaag conflicten tussen inheemse groepen aan.
In de jaren 90 claimden al deze republieken soevereiniteit en ze pleitten echt voor inheemse rechten inclusief taalrechten. Maar vooral sinds het begin van de Russische invasie in Oekraïne zien we een complete omkering van dit beleid. Zelfs in zulke mate dat het gebruik van inheemse talen wordt verboden. Daardoor neemt het aantal sprekers van alle inheemse talen drastisch af.
Rusland is ook zeer uitgekookt geweest in het uitbuiten van het idee dat inheemse mensen een traditionele manier van leven moeten leiden. Als je eenmaal naar de stad wilt verhuizen, ben je plotseling niet inheems meer. Maar zelfs al heb je wél een traditionele manier van leven, en leef je van het land, ook dan word je door Rusland niet beschermd.
Russische bedrijven komen binnen om te mijnen en mineralen aan de etnische republieken te onttrekken en richten daarbij heel veel schade aan. Het is één van de manieren om de oorlogseconomie te spekken.’
‘Rusland rooft onze gebieden leeg om de oorlogseconomie te financieren’
En daarbij worden inheemse groepen meer dan anderen gemobiliseerd voor de oorlog, begreep ik.
‘Klopt. De etnische republieken en met name de inheemse gebieden zijn het meest grondstofrijk van het land. Poetin en Trump kijken naar mineralen, staal, olie en gas. Alles wordt gedolven en gewonnen uit inheems land, en alle inkomsten vloeien naar Moskou. Daarbij geven de extractiebedrijven die op deze gronden werken er bewust de voorkeur aan om etnische Russen het werk te laten doen. Zo ontstaat enorme armoede in de gebieden. Met wanhoop kun je je familie niet voeden. Dus sommigen zeggen: ik sterf liever in de oorlog en hopelijk krijgen mijn gezinsleden dan te eten. Maar ook als je niet wil gaan, is dat moeilijk. Mensen worden agressief van hun bed gelicht en in een bus geknikkerd, rechtstreeks op weg naar het rekruteringskantoor. Deze mensen spreken vaak onvoldoende Russisch, kunnen de papieren niet goed lezen, weten niet goed hoe ze toegang krijgen tot advocaten of hoe ze kunnen weigeren. En zelfs al zouden ze een advocaat kunnen vinden, dan kunnen ze die niet betalen.’
Er is veel verzet en protest van inheemse groepen in Rusland, ondanks risico’s. Zie je deze groepen zich ook meer verenigen?
‘Ja, en dat komt ook door alle mensen die gevlucht zijn en in ballingschap leven. Er is inmiddels een actieve groep van tientallen inheemse activisten in ballingschap. Voor velen van hen was het de eerste keer dat ze mensen uit andere republieken tegenkwamen. Ze komen uit verschillende republieken met andere tijdzones met soms duizenden kilometers ertussen. Maar toen mensen elkaar troffen in het buitenland realiseerden ze zich: oh God, alles wat er met onze gemeenschappen gebeurt, is precies hetzelfde. Ons land is ingenomen, onze mannen worden gerekruteerd en onze mensen leven in erbarmelijke omstandigheden. Deze gemeenschappen realiseren zich nu hoe Moskou probeert hen uit elkaar te spelen. Dit is natuurlijk een effect dat Rusland echt niet wil, maar het is een goed effect.’
Kan je zeggen dat de Oekraïense strijd en de strijd van inheemse groepen uit Rusland hand in hand gaan?
‘We zien zoveel parallellen met hoe Rusland Oekraïners ontmenselijkt. Oekraïne heeft volgens Rusland geen bestaansrecht, de taal en eigenheid van het land worden ontkend door Moskou. Dat geldt ook voor de inheemse groepen. Veel mensen zien onze protesten tegen de mijnbouw als iets dat op zichzelf staat. Maar nee, die mijnbouw is een directe manier om de Russische oorlogsmachine te financieren en de mensen die daartegen protesteren, protesteren tegen het kolonialisme van Rusland in het algemeen.’
Wat kan de EU doen om de verschillende etnische groepen te ondersteunen?
‘Er staan nog veel Russische mineralen en andere delfstoffen niet op de sanctielijst. Dat moet wel gebeuren. Ook kan de EU veel meer doen om genoemde inheemse ballingen op te vangen. Wanneer inheemse mensen asiel zoeken in de Europese Unie, is er binnen het Europese beleid geen begrip voor de ongelijkheid tussen inheemse aanvragers en Russische aanvragers. Ongelijkheid in middelen, maar ook in het geweld en gevaar waaraan men is blootgesteld. Het specifieker kijken is heel belangrijk. De EU kan bovendien samenwerken met deze mensen. Ze hebben een zeer directe communicatielijn met mensen op de grond en daarmee ook met mensen in de Russische lokale oppositie. De EU heeft baat bij een democratisch Rusland, maar dat kan alleen ontstaan als er democratie op lokaal niveau is. Als de inheemse gemeenschappen zeggenschap krijgen.’
