De brieven zijn geschreven door mensen die verbonden zijn met Srebrenica: overlevenden, nabestaanden, gevluchte Bosniërs en jonge mensen met Bosnische roots. In hun brieven richten ze zich tot vaders, broers, kinderen, vrienden – geliefden die werden vermoord of nog steeds vermist zijn. Met woorden vol liefde, verdriet en verlies verwoorden ze het onzegbare.
Samen geven ze een stem aan wat niet vergeten mag worden en benadrukken ze het belang van herdenken, waarheid en gerechtigheid. De spanningen zijn immers op dit moment weer hoog in Bosnië-Herzegovina. De internationale gemeenschap moet krachtig optreden om risico’s van hernieuwd geweld te voorkomen.
Od 1. juna 2025. godine, ovdje će se svakodnevno objavljivati jedno pismo, sve do 11. jula 2025., dana kada po trideseti put obilježavamo genocid u Srebrenici. Ova pisma pišu ljudi koji su povezani sa Srebrenicom: preživjeli, članovi porodica žrtava, ljudi koji su izbjegli iz Bosne i Hercegovine i mladi ljudi s bosanskim korijenima. U svojim pismima obraćaju se očevima, braći, djeci, prijateljima – voljenima koji su ubijeni ili se još uvijek vode kao nestali. Kroz riječi ljubavi, tuge i gubitka, izražavaju ono što se teško može izreći.
Zajedno daju glas onome što ne smije biti zaboravljeno i naglašavaju važnost sjećanja, istine i pravde. Jer, tenzije su danas ponovno visoke u Bosni i Hercegovini. Međunarodna zajednica mora odlučno djelovati kako bi se spriječio rizik od novog izbijanja nasilja.
Dragi moji Muhaz, Muriz i Eniz
Het is nu dertig jaar geleden dat ik jullie voor het laatst in mijn armen hield. Toch voelt het alsof het gisteren was.
Dragi moj sine
Ik schrijf jullie, 42 zielen uit mijn familie, die ik nooit heb mogen kennen.
Dragi Mujo, Meho i Amer
Vandaag, terwijl ik deze brief schrijf, is het bewolkt weer. De hele dag is grijs, net als mijn ziel.
Dragi moji
Ik schrijf jullie, 42 zielen uit mijn familie, die ik nooit heb mogen kennen.
Dragi moj brate Nedžibe
Ik droom over jou … over jouw 37 jaren, over je ongeboren kinderen, je onafgemaakte tekeningen en de liedjes die je nooit hebt gespeeld.
Dragi dedo
Ik schrijf je deze brief vanuit mijn hart, een plek waar jij altijd aanwezig bent, ook al heb ik je nooit
persoonlijk mogen ontmoeten.
Dragi moj babo
Ik schrijf je deze brief, ook al weet ik dat je hem nooit zult ontvangen of lezen.
Dragi brate Mustafa
Ik schrijf je deze brief om mijzelf van een last te ontdoen, ook al zul jij hem nooit lezen.
Dragi moj babo
Er zijn zoveel dingen die ik je graag zou willen vertellen. Zoveel momenten waarop jij er had moeten zijn.
Dragi moj babo
Elke keer als ik aan je denk, begint mijn hart te trillen, alsof de dagen zijn verstreken, maar alles is nog steeds vers en pijnlijk.
Dragi daidža Nedžade
Het is soms lastig om de juiste woorden te vinden, vooral als het gaat om iemand die zoveel voor ons heeft betekend, maar die we nu moeten missen.
Moj Sabahudine, selam ti
We zijn neven via onze vaders en broers via moedermelk. We waren 23 jaar oud, van kleins af aan hebben we samen gespeeld, we zaten in dezelfde schoolbank en op de stranden van de rivier.
Dragi oče
Men zegt dat de tijd alle wonden heelt. Voor mij lijkt het alsof dat gezegde in dit geval niet opgaat.
Moj najdraži dedo
Om deze dag in één woord te beschrijven: indrukwekkend. Maar eigenlijk was het helemaal niet te beschrijven.
Dragi moj babo
Ik schrijf je deze brief, terwijl ik me jou eigenlijk niet eens herinner. Ik was slechts elf maanden oud toen je mij voor het laatst zag.
Dragi dedo
We hebben nooit de kans gehad om elkaar te omhelzen, om elkaar in de ogen te kijken, dat jij tegen mij zegt ‘mijn kleindochter’, en ik tegen jou ‘mijn opa’
Dragi moj babo
Ik word wakker. Vandaag kom je, we gaan samen spelen, want je hebt me vast gemist.
Moj otac i naši nedovršeni planovi
Vader, ook al hield je niet van het maken van langetermijnplannen – je zei vaak dat mensen plannen maken maar dat God beslist – toch spraken we over gezamenlijke toekomstige activiteiten.
Dragi babo
Dertig jaar zijn verstreken sinds de val van Srebrenica: 30 jaar van horror, honger, pijn, onmenselijkheid en genocide.
Dragi moj brate
Er zijn veel jaren verstreken sinds je me hebt verlaten. Het was niet jouw keuze.
Dragi moji
Ik zit met jou, papa, achter de toonbank in de winkel. Mama maakt de lunch klaar in de keuken.
Dragi Lutvo
Hoe kan het toch, dat je iemand nooit hebt gezien, gesproken of meegemaakt, en hij toch een centrale plek in je leven inneemt?
Dragi moj
Er zijn zoveel manieren om deze brief te beginnen, maar ik denk dat de enige juiste manier is door te zeggen dat ik je mis.
Dragi moji Hazine, Asime i Fahrudine
Al dertig jaar draag ik jullie in mijn hart – zonder stem, zonder omhelzing, zonder antwoord.
Dragi moji,
Dagenlang probeer ik jullie te schrijven… Een machteloosheid heeft zich om mijn ziel geslagen, vastgeklemd, en laat me niet los.
Dragi Džedo,
Hoewel ik je nooit heb ontmoet, voel ik je in elk verhaal, in elke traan die valt terwijl we ons jou
herinneren. Jouw naam draagt het gewicht van een held, een šehid, maar ook het gewicht van pijn die nooit is gestopt.
Moj dragi Babo,
Ik weet niet hoe ik moet beginnen aan een brief aan iemand die ik nooit heb mogen leren kennen, maar die toch elke dag in mijn leven aanwezig is.
Znaš li, babo,
Weet je, papa, dat we nu volwassen zijn? Jouw drie kleine kinderen zijn nu groot en hebben hun eigen kleine kinderen.
Dragi moj Rido,
Er breekt weer een lente aan. Onze tuin staat vol in bloei met bloemen en fruitbloesem. Onze drie kinderen en drie kleinkinderen maken het goed.
Dragi moj zete Rudi,
Hier, dertig jaar nadat jouw martelaars- en engelenbotten rusten in het Herinneringscentrum Potočari-Srebrenica, schrijf ik je deze brief die, dankzij Allah en met Zijn genade en zegen, jou zal bereiken.
Dragi babo,
Er is in mij een grote wens ontstaan om je een brief te schrijven – om je op de een of andere manier alles te zeggen wat mij al jaren op het hart ligt, en waarvoor er niemand anders is om het tegen te zeggen, behalve de stilte en de herinneringen.
Dragi moj babe,
Zo noemde mijn broer jou, toen jullie thuis gelukkig en zorgeloos woonden, daarom noem ik je zo in deze brief.
Dragi Nele,
Wij zijn elkaar gisteren tijdens het schilderproces, in de stilte van mijn atelier in Amsterdam, ergens in de diepte van de verf, tussen de vormen en de lijnen, weer tegengekomen.
Dragi moj sine,
Inmiddels zijn dertig volle jaren verstreken sinds de schurken abrupt een einde maakten aan jouw verhaal – en daarmee ook aan mijn wereld.
Dragi moj brate,
Terwijl ik deze woorden schrijf, voelt mijn hart zwaar, en mijn ziel is vol van gevoelens waarvan ik jaren niet wist hoe ze uit te spreken.
Dragi moj amidža Mirsade,
Hoewel ik je nooit heb ontmoet, weet ik bijna alles over jou. Mijn oma – jouw moeder, mijn opa – jouw vader, en mijn vader – jouw broer, hebben mij veel over jou verteld.
Dragi moj djedo,
Het is 30 jaar geleden sinds je er niet meer bent, 30 jaar sinds de val van Srebrenica, 20 jaar sinds we de brief ontvingen dat jouw DNA-identificatie bevestigd was.
Moj babo Hasan,
Mijn vader Hasan (Salko) Sulji!, 1948–1995, werd geboren in het dorp Slatina bij Srebrenica, in een vooraanstaande familie uit die streek.
Dragi moi brate Zijo,
Ik droom dat jij arriveert. Negenentwintig jaar is voorbijgegaan. Wij ontmoeten elkaar. Ik omhels je stevig en wil je niet laten gaan. Ik ben bang dat ze je weer van mij zullen afnemen, als ik je ook maar een klein beetje uit mijn omarming loslaat. Ik ben blij en gelukkig dat we elkaar eindelijk zien.
Dragi moj braćo, Sead i Nezire,
Ik besloot jullie deze brief te schrijven, maar mijn handen trillen als een rietje. Tranen stromen als regen. Er zijn vele jaren verstreken sinds we afscheid namen. Hoe meer de jaren verstrijken, hoe meer ik jullie mis. Alleen al als ik me herinner hoe mooi het was toen we nog allemaal samen waren.
Dragi djedo Sajto,
Hoewel we niet het geluk hebben gehad om elkaar persoonlijk te ontmoeten, wil ik deze brief beginnen door je te laten weten dat ik je mis. Ik miste je terwijl ik opgroeide, ik mis je terwijl ik deze brief schrijf, en ik zal je waarschijnlijk voor de rest van mijn leven missen.
Dragi moj babo,
Ik schrijf je deze brief 30 jaar nadat je van ons werd weggenomen. Je was pas 39 en ik nog maar een meisje van 2. Te jong om je te kennen, maar oud genoeg om je altijd te missen.
Draga moja braćo,
Ik schrijf jullie na jaren. Er zijn veel dingen gebeurd. Op dit moment ben ik 39 jaar oud, en in de zomer toen we afscheid namen, was ik slechts 7. Nu heb ik mijn eigen gezin, een man en twee kinderen.
Dragi brate Bajro,
Ik schrijf deze brief om mijn hart te luchten, al weet ik dat jij hem hoogstwaarschijnlijk nooit zal ontvangen. We hebben elkaar lang niet gesproken noch gezien. Ben jij nog steeds zo knap als vroeger?
Over Dragi Moji – Mijn Liefste
‘Dragi Moji – Mijn Liefste’ is een initiatief van Mustafa Hadziibrahimović, de Bosnisch-Nederlandse jongerenorganisatie Mladi BiH, het Srebrenica Herdenkingscomité Rotterdam en PAX. Het project is mede mogelijk gemaakt dankzij de financiële steun van de Haëlla Stichting en het Elise Mathilde Fonds.
De brieven worden gebundeld in een publicatie, die op 21 juni in Museum Fenix zal worden gepresenteerd. Aan de vooravond van de herdenking in Srebrenica op 11 juli vindt de presentatie van de publicatie plaats in Bosnië-Herzegovina.
Eindredactie van de Nederlandse teksten: Inge Hoepel
Vormgeving: Marlon IJspol
Omslagillustratie: Senad Alić
Foto’s: Haris Begić, Sake Elzinga, diverse fotografen in Bosnië-Herzegovina
Uitgave: Anne-Claire van de Vendel
O Dragi Moji – Mijn Liefste
“Dragi Moji – Mijn Liefste” je inicijativa Mustafe Hadžiibrahimovića, bosansko-nizozemske omladinske organizacije Mladi BiH, Komiteta za obilježavanje Srebrenice Rotterdam i PAX-a. Projekat je realiziran uz finansijsku podršku Haëlla fondacije i Elise Mathilde fonda.
Pisma će također biti objedinjena u publikaciji koja će biti predstavljena u subotu, 21. juna, u muzeju Fenix. Uoči komemoracije u Srebrenici 11. jula, publikacija će biti predstavljena i u Bosni i Hercegovini.
Završna redakcija nizozemskih tekstova: Inge Hoepel
Grafički dizajn: Marlon IJspol
Ilustracija na naslovnici: Senada Alića
Fotografije: Harisa Begića, Sake Elzinge, raznih fotografa iz Bosne i Hercegovine
Izdanje: Anne-Claire van de Vendel
Dragi Moji als boek ontvangen?
Wil je Dragi Moji als boek ontvangen? Dat kan. We hebben een prachtige editie laten maken van ruim 200 pagina’s met een hardcover. Die sturen we je graag op. In ruil vragen we je een donatie van ten minste €20,- te doen. Vul eenvoudig het formulier onderaan deze pagina in. Je kunt afrekenen met iDeal.
Wil je meer dan één boek ontvangen? Stuur dan een mail naar m.agic@paxforpeace.nl
Želiš li primiti Dragi Moji kao knjigu? To je moguće. Napravili smo prekrasno izdanje od preko 200 stranica u tvrdom povezu. Rado ćemo ti ga poslati. U zamjenu te molimo za donaciju od najmanje 20 €. Jednostavno ispuni formular na dnu ove stranice. Možeš platiti putem iDeala.
Ako želiš primiti više od jedne knjige, pošalji nam e-mail na m.agic@paxforpeace.nl
